preloader
Tlenoterapia hiperbaryczna w sporcie – przegląd aktualnych badań

Tlenoterapia hiperbaryczna w sporcie – przegląd aktualnych badań

Zuzanna 23 września, 2026 Badania tlenoterapii 0

Tlenoterapia hiperbaryczna (HBOT) od lat budzi zainteresowanie medycyny sportowej. Przez długi czas kojarzona była głównie z leczeniem choroby dekompresyjnej czy trudno gojących się ran, dziś coraz częściej bada się ją w kontekście urazów sportowych, regeneracji i wydolności. W tym przeglądzie omawiamy fizjologiczne podstawy HBOT oraz wybrane badania, które pokazują, w jaki sposób tlen pod zwiększonym ciśnieniem może wpływać na tkanki kluczowe dla sportowca.

Fizjologiczne podstawy HBOT

W warunkach normobarycznych tlen transportowany jest niemal wyłącznie przez hemoglobinę, a jego frakcja rozpuszczona w osoczu jest znikoma. Zgodnie z prawem Henry’ego ilość gazu rozpuszczonego w cieczy rośnie proporcjonalnie do jego ciśnienia parcjalnego. Oddychanie 100% tlenem przy ciśnieniu 2,0–3,0 ATA zwiększa ciśnienie parcjalne tlenu we krwi tętniczej do ponad 1000 mmHg, a ilość tlenu rozpuszczonego w osoczu – kilkanaście razy w porównaniu z oddychaniem powietrzem.

Znaczenie tego zjawiska pokazał w 1960 roku Ite Boerema: w komorze pod ciśnieniem 3 ATA zwierzęta przeżywały przy niemal całkowitym braku hemoglobiny, a zapotrzebowanie tkanek na tlen pokrywał tlen rozpuszczony w osoczu. Ponieważ osocze przenika także tam, gdzie przepływ erytrocytów jest ograniczony – w obrzękniętych, stłuczonych czy niedokrwionych tkankach – HBOT pozwala dostarczyć tlen do obszarów, do których w warunkach urazu dociera on z trudem.

W modelu stłuczenia mięśnia u szczurów (Oyaizu i wsp., 2018) ciśnienie parcjalne tlenu w uszkodzonym mięśniu podczas sesji przy 2,5 ATA osiągało ok. 540 mmHg – kilkanaście razy więcej niż w warunkach normalnych.

Mechanizmy istotne dla sportowca

1. Obrzęk i stan zapalny

Hiperoksja wywołuje umiarkowany skurcz naczyń krwionośnych, co ogranicza przesięk i obrzęk, a jednocześnie – dzięki wysokiej zawartości tlenu w osoczu – utrzymuje, a nawet poprawia utlenowanie tkanek. W cytowanym badaniu Oyaizu i wsp. HBOT zmniejszała wczesny obrzęk i przepuszczalność naczyń w uszkodzonym mięśniu, przyspieszała napływ makrofagów (o ok. 2 dni) i przesuwała ich profil w stronę przeciwzapalnego fenotypu M2. Autorzy powiązali ten efekt z aktywacją szlaku sygnałowego IL-6/STAT3.

2. Regeneracja mięśni szkieletowych

Kluczową rolę w odbudowie mięśnia odgrywają komórki satelitowe – komórki macierzyste tkanki mięśniowej. W badaniu Horie i wsp. (Journal of Applied Physiology, 2014) HBOT przy 2,5 ATA przyspieszała różnicowanie komórek satelitowych i powrót funkcji uszkodzonego mięśnia u szczurów. Podobnie w modelu stłuczenia (Oyaizu i wsp., 2018) szczyt proliferacji komórek satelitowych występował wcześniej, a po 7 dniach zwierzęta leczone HBOT miały więcej regenerujących się włókien mięśniowych i lepiej odzyskiwały siłę izometryczną.

3. Więzadła i ścięgna

Więzadła i ścięgna są tkankami słabo ukrwionymi, dlatego goją się wolno, a do syntezy kolagenu potrzebny jest tlen. Przegląd systematyczny Babel, Bosco i Camporesi (European Journal of Translational Myology, 2025), obejmujący 13 badań i 693 uczestników, wskazuje, że HBOT – stosowana samodzielnie lub jako leczenie uzupełniające – wspierała gojenie w porównaniu z grupami kontrolnymi. Opisywano m.in. większą gęstość i lepsze uporządkowanie włókien kolagenowych oraz korzystne efekty po rekonstrukcji więzadła krzyżowego przedniego (ACL).

W badaniu eksperymentalnym na królikach (Leite i wsp., Journal of Orthopaedic Research, 2024) HBOT poprawiała gojenie przeszczepu po rekonstrukcji ACL oraz jego właściwości mechaniczne. Z kolei w japońskim badaniu z udziałem zawodowych i półzawodowych rugbystów z urazem więzadła pobocznego piszczelowego (MCL) II stopnia (Yagishita i wsp., Undersea & Hyperbaric Medicine, 2019) autorzy opisali przyspieszenie powrotu do gry u zawodników, u których włączono HBOT.

4. Kość i szpik kostny

Najnowszy przegląd systematyczny opublikowany w „BMC Musculoskeletal Disorders” (Weinrich i wsp., 2026), obejmujący 19 badań klinicznych i 612 pacjentów, wskazuje, że najbardziej spójne korzyści HBOT w obrębie układu ruchu opisywano w martwicy jałowej kości i zespole obrzęku szpiku kostnego – z poprawą obrazu w badaniach obrazowych, zmniejszeniem bólu i poprawą funkcji, szczególnie przy dłuższych protokołach. To istotne w sporcie, gdzie obrzęk szpiku towarzyszy m.in. przeciążeniom i urazom stawów.

5. Mobilizacja komórek macierzystych

Thom i wsp. (American Journal of Physiology, 2006) wykazali, że sesje HBOT przy 2,0 ATA zwiększają liczbę krążących komórek progenitorowych CD34+ – po serii 20 sesji ich liczba była ok. ośmiokrotnie wyższa. Komórki te uczestniczą w tworzeniu nowych naczyń krwionośnych i procesach naprawczych, co tłumaczy zainteresowanie HBOT w kontekście gojenia tkanek.

6. Mitochondria i wydolność fizyczna

Jednym z najciekawszych badań ostatnich lat jest randomizowane, podwójnie zaślepione badanie z grupą kontrolną z użyciem sesji pozorowanych, przeprowadzone przez Hadanny’ego i wsp. (Sports Medicine – Open, 2022). Wzięło w nim udział 31 wytrenowanych sportowców amatorów w wieku 40–50 lat. Grupa HBOT odbyła 40 sesji (2,0 ATA, 60 minut, 100% tlen). W porównaniu z grupą kontrolną zaobserwowano:

  • wzrost maksymalnego poboru tlenu (VO₂max) – z ok. 2835 do 2956 ml/min,
  • wyższy pobór tlenu na progu beztlenowym oraz większą moc maksymalną,
  • zwiększenie wydolności oddechowej mitochondriów (fosforylacji oksydacyjnej) w biopsjach mięśni,
  • wzrost wskaźnika masy mitochondriów o ok. 17% (wobec spadku w grupie kontrolnej).

Autorzy tłumaczą ten efekt tzw. paradoksem hiperoksyczno-hipoksycznym: cykliczne zmiany stężenia tlenu podczas serii sesji są dla komórek sygnałem uruchamiającym mechanizmy adaptacyjne, m.in. biogenezę mitochondriów.

7. Mózg i następstwa urazów głowy

W sportach kontaktowych istotnym problemem są wstrząśnienia mózgu. W randomizowanym badaniu Boussi-Gross i wsp. (PLOS ONE, 2013) u 56 pacjentów z przewlekłym zespołem po wstrząśnieniu mózgu (1–5 lat po urazie) seria 40 sesji HBOT (1,5 ATA, 60 minut) przyniosła poprawę funkcji poznawczych – szybkości przetwarzania informacji, uwagi, pamięci i funkcji wykonawczych – oraz jakości życia. Badania SPECT wykazały wzrost aktywności mózgu, zgodny z poprawą funkcji poznawczych. Badanie nie dotyczyło wyłącznie sportowców, ale jego wyniki są istotne dla dyscyplin, w których urazy głowy zdarzają się często.

Wybrane badania w skrócie

  • Hadanny i wsp., 2022 – randomizowane badanie z grupą placebo, 31 sportowców amatorów w wieku 40–50 lat; 40 sesji, 2,0 ATA, 60 min. Wynik: wzrost VO₂max i mocy maksymalnej, lepsza funkcja i większa masa mitochondriów.
  • Babel i wsp., 2025 – przegląd systematyczny 13 badań (693 uczestników); ciśnienie 1,3–2,8 ATA. Wynik: wsparcie gojenia więzadeł i ścięgien, lepsza struktura kolagenu.
  • Weinrich i wsp., 2026 – przegląd systematyczny 19 badań klinicznych (612 pacjentów). Wynik: najbardziej spójne korzyści w martwicy jałowej kości i obrzęku szpiku kostnego.
  • Yagishita i wsp., 2019 – zawodnicy rugby z urazem więzadła pobocznego piszczelowego (MCL) II stopnia; HBOT jako leczenie uzupełniające. Wynik: przyspieszenie powrotu do gry.
  • Oyaizu i wsp., 2018 – model stłuczenia mięśnia u szczurów; 2,5 ATA przez 5 dni. Wynik: mniejszy obrzęk, szybsza regeneracja mięśnia i powrót siły.
  • Horie i wsp., 2014 – model uszkodzenia mięśnia u szczurów; 2,5 ATA. Wynik: szybsze różnicowanie komórek satelitowych i powrót funkcji mięśnia.
  • Leite i wsp., 2024 – rekonstrukcja więzadła krzyżowego przedniego (ACL) u królików; seria sesji HBOT. Wynik: lepsze gojenie i właściwości mechaniczne przeszczepu.
  • Thom i wsp., 2006 – pacjenci poddani serii HBOT; 20 sesji, 2,0 ATA. Wynik: ok. ośmiokrotny wzrost liczby krążących komórek progenitorowych CD34+.
  • Boussi-Gross i wsp., 2013 – randomizowane badanie, 56 pacjentów z przewlekłym zespołem po wstrząśnieniu mózgu; 40 sesji, 1,5 ATA. Wynik: poprawa funkcji poznawczych i jakości życia.

HBOT a przepisy antydopingowe

Światowa Agencja Antydopingowa (WADA) w sekcji M1 listy substancji i metod zabronionych zakazuje sztucznego zwiększania pobierania, transportu i dostarczania tlenu, ale wprost wyłącza z tego zakazu tlen podawany drogą wziewną. Tlenoterapia hiperbaryczna nie jest więc traktowana jako metoda dopingowa i może być stosowana przez zawodników objętych kontrolą antydopingową.

Bezpieczeństwo

Prowadzona w medycznej komorze hiperbarycznej, pod nadzorem personelu i po kwalifikacji lekarskiej, HBOT jest terapią bezpieczną. W przeglądzie Weinrich i wsp. (2026) działania niepożądane określono jako rzadkie i łagodne – dotyczyły głównie przejściowego barourazu ucha środkowego lub zatok. Przed rozpoczęciem terapii lekarz wyklucza przeciwwskazania, takie jak nieleczona odma opłucnowa, ostra infekcja górnych dróg oddechowych czy niektóre choroby płuc.

Podsumowanie

Tlenoterapia hiperbaryczna oddziałuje na procesy kluczowe dla sportowca: ogranicza obrzęk i moduluje stan zapalny, wspiera regenerację mięśni, więzadeł, ścięgien i kości, mobilizuje komórki progenitorowe, a w badaniu z udziałem sportowców amatorów poprawiała wydolność tlenową i funkcję mitochondriów. Część danych pochodzi z modeli zwierzęcych i niewielkich grup, dlatego trwają kolejne badania kliniczne nad optymalnymi protokołami. Już dziś HBOT jest jednak jednym z najbardziej obiecujących narzędzi wspomagających regenerację i powrót do sprawności w medycynie sportowej.

Artykuł ma charakter edukacyjny. Tlenoterapia hiperbaryczna jest terapią wspomagającą i nie zastępuje leczenia podstawowego – decyzję o jej zastosowaniu podejmuje lekarz po kwalifikacji.

Piśmiennictwo

Centrum Hiperbarii Tlenowej i Leczenia Ran © 2025