Siedem do dziesięciu lat. Tyle średnio trwa w Polsce droga od pierwszych objawów endometriozy do postawienia właściwej diagnozy. Dziesięć lat słyszenia, że „takie bóle są normalne”. Dziesięć lat brania kolejnych tabletek, odwoływanych spotkań, przeczekiwanych tygodni w miesiącu.
Endometrioza dotyczy mniej więcej co dziesiątej kobiety w wieku rozrodczym. To nie jest choroba rzadka. To choroba, którą przez dekady traktowano jako „kwestię progu bólu”.
Dziś wiadomo więcej. Wiadomo, że endometrioza jest przewlekłą chorobą zapalną — i że stan zapalny w jamie brzusznej jest tu równie ważny, co same ogniska. Wiadomo też, że u sporej części pacjentek standardowe leczenie nie wystarcza: ból wraca po operacji, hormony nie działają albo dają skutki uboczne, których nie sposób znosić latami.
To właśnie w tej luce od kilkunastu lat szuka się metod wspomagających. Jedną z nich jest tlenoterapia hiperbaryczna.
Nowe spojrzenie: endometrioza jako choroba niedotlenienia
W 2026 roku w czasopiśmie Reproduction ukazała się praca, która stawia sprawę zupełnie inaczej niż podręczniki.
Klasyczna teoria mówi, że część krwi miesiączkowej cofa się do jamy brzusznej i tam się zagnieżdża. Kłopot w tym, że takie cofanie się krwi zdarza się u 76–90% miesiączkujących osób — a choruje jedna na dziesięć. Czyli coś jeszcze musi decydować.
Zdaniem autorów tej pracy decyduje tlen.
Tkanka, która odrywa się podczas miesiączki, traci na chwilę dopływ krwi i włącza awaryjny tryb przetrwania. W tym stanie trafia do jamy brzusznej. I teraz wszystko zależy od tego, co się stanie dalej:
Wraca normalne utlenowanie → tryb awaryjny się wyłącza, komórki obumierają, układ odpornościowy je sprząta. Nic się nie dzieje.
Niedotlenienie się utrzymuje → tryb awaryjny działa dalej. Komórki przyczepiają się do otrzewnej, budują własne naczynia krwionośne i zostają na lata.
Jeśli ten model jest trafny, to endometrioza w dużej mierze zaczyna się od niedotlenienia. A to stawia pytanie, którego trudno nie zadać: co się stanie, jeśli tego tlenu dostarczyć naprawdę dużo?
Co potrafi tlen pod ciśnieniem
Podanie tlenu przez maskę niewiele daje — hemoglobina, która wozi tlen we krwi, i tak jest już nim prawie wysycona. Nie ma go czym dalej transportować.
Komora hiperbaryczna omija to ograniczenie. Pod zwiększonym ciśnieniem tlen rozpuszcza się bezpośrednio w osoczu, czyli w płynnej części krwi. A osocze dociera tam, gdzie krwinki docierają słabo: do tkanek niedokrwionych, obrzękniętych, pozamykanych zrostami.
To jedyny sposób, żeby istotnie podnieść ilość tlenu w tkankach o słabym ukrwieniu. I dokładnie dlatego tlenoterapia hiperbaryczna od dekad jest standardem w leczeniu trudno gojących się ran.
W kontekście endometriozy liczą się trzy udokumentowane efekty działania HBOT:
| Co robi tlen pod ciśnieniem | Dlaczego to ważne w endometriozie |
|---|---|
| Wygasza stan zapalny — hamuje NF-κB, główny włącznik zapalenia w komórce, obniża TNF-α, IL-1 i IL-6 | Stan zapalny w jamie brzusznej to jeden z filarów tej choroby |
| Przestawia komórki odpornościowe z trybu zapalnego na naprawczy | Zmienia środowisko, w którym ogniska się utrzymują |
| Ogranicza powstawanie zrostów i wspiera gojenie po zabiegach | Zrosty bolą niezależnie od samych ognisk i wracają po operacjach |
Co pokazały badania
Szczury, 2011 rok. Badanie z losowym przydziałem do grup i grupą kontrolną — czyli zrobione porządnie. Po sześciu tygodniach tlenoterapii ogniska endometriozy były wyraźnie mniejsze: 57 mm³ wobec 95 mm³ w grupie bez leczenia. Spadły też markery stanu zapalnego i tempo namnażania się komórek.
Myszy, 2022 rok. Tu pytanie brzmiało: którędy to właściwie działa? Odpowiedź: przez NF-κB. Spadek aktywności tego białka szedł w parze ze spadkiem stanu zapalnego, i to bardzo ściśle.
Zrosty po operacji, 2012 rok. Protokół 2,5 ATA przez 90 minut — dokładnie taki, jaki stosuje się u ludzi — wyraźnie ograniczył powstawanie zrostów. Im wyższe ciśnienie, tym silniejszy efekt.
Ludzie, teraz. W Toronto trwa HEROES — pierwsze badanie kliniczne tlenoterapii hiperbarycznej w bólu związanym z endometriozą. 64 uczestniczki z bólem opornym na dotychczasowe leczenie. Tlenoterapia badana jako dodatek do normalnego leczenia, nie zamiast niego. Koniec: grudzień 2027.
Dlaczego ciśnienie 2,5 ATA to nie jest szczegół techniczny
Ta jedna liczba decyduje o tym, czy w ogóle rozmawiamy o tej samej terapii.
Wszystkie badania opisane wyżej prowadzono przy ciśnieniu do 2,5 ATA z czystym tlenem. Popularne komory miękkie pracują przy 1,3–1,6 ATA. Ilość tlenu docierająca do tkanek jest tam wielokrotnie niższa — to nie jest „delikatniejsza wersja tego samego”, tylko inna sytuacja fizjologiczna.
Badanie nad zrostami pokazało to wprost: im wyższe ciśnienie, tym silniejszy efekt.
W naszym centrum sesje odbywają się w sztywnej komorze stalowej klasy medycznej, przy 2,5 ATA i 100% tlenie, przez około 90 minut. To parametry, na których opiera się medycyna hiperbaryczna — i jedyne, do których dostępne badania w ogóle się odnoszą.
Dla kogo tlenoterapia może mieć sens
Pytanie o terapię wspomagającą najczęściej zadają pacjentki, które:
- mają rozpoznaną endometriozę i ból mimo leczenia prowadzonego zgodnie ze sztuką,
- są po operacji i chcą wesprzeć gojenie oraz ograniczyć dolegliwości pooperacyjne,
- nie tolerują kolejnych zmian leczenia hormonalnego,
- funkcjonują w stanie przewlekłego zmęczenia, które odbiera im normalny dzień.
Każda kwalifikacja zaczyna się od konsultacji lekarskiej. Sprawdzamy przeciwwskazania, tłumaczymy, czego można się spodziewać, a czego nie — i mówimy wprost, kiedy tlenoterapia nie ma sensu. Zdarza się, że odpowiedź brzmi „nie” i wtedy właśnie tak brzmi.
Nie kwalifikujemy pacjentek, u których tlenoterapia miałaby zastąpić diagnostykę albo leczenie przyczynowe.
Bezpieczeństwo
Tlenoterapia hiperbaryczna w komorze medycznej pod nadzorem jest procedurą o dobrze opisanym profilu bezpieczeństwa. Najczęstszym działaniem niepożądanym jest uczucie ucisku w uszach przy zmianie ciśnienia — zapobiega mu prawidłowa technika wyrównywania, której uczymy przed pierwszą sesją. Poważne powikłania są rzadkie.
Przeciwwskazania istnieją i traktujemy je poważnie: m.in. nieleczona odma opłucnowa, wybrane choroby płuc i leki, ciężka klaustrofobia, infekcja górnych dróg oddechowych oraz ciąża. Dlatego konsultacja kwalifikacyjna jest u nas warunkiem, nie formalnością.
Krótko i konkretnie
Czy komora hiperbaryczna leczy endometriozę? Nie. To metoda wspomagająca, stosowana obok leczenia ginekologicznego. Nie zastępuje go i nie jest uznanym leczeniem endometriozy.
Czy to działa? U zwierząt — badania idą w jedną stronę: mniejsze ogniska, mniej stanu zapalnego. U ludzi — pierwsze badanie kliniczne trwa i skończy się w grudniu 2027 roku. Wcześniej nikt uczciwie nie odpowie na to pytanie.
Czy potrzebne jest skierowanie? Nie. Endometrioza nie jest wskazaniem refundowanym, więc terapia jest komercyjna. Potrzebna jest natomiast konsultacja kwalifikacyjna.
Ile trwa sesja? Około 90 minut przy 2,5 ATA, razem ze sprężaniem i rozprężaniem. Liczbę sesji ustala lekarz.
Czy komora miękka to to samo? Nie. 1,3–1,6 ATA wobec 2,5 ATA to wielokrotnie mniej tlenu w tkankach. Badania dotyczą wyłącznie hiperbarii terapeutycznej.
Źródła
- Gabbay U., Schonman R. Peritoneal hypoxia as a gatekeeper between physiologic retrograde menstruation and pathologic persistence in endometriosis. Reproduction, 2026;171(6). https://academic.oup.com/reproduction/article/171/6/xaag056/8676219
- Aydin Y., Atis A., Uludag S. i wsp. Remission of Endometriosis by Hyperbaric Oxygen Treatment in Rats. Reproductive Sciences, 2011;18(10):941–947. https://link.springer.com/article/10.1177/1933719111400635
- Mustika i wsp. The effect of hyperbaric oxygen therapy in the inflammatory response in a mouse model of endometriosis. International Journal of Reproductive BioMedicine, 2022. https://knepublishing.com/index.php/ijrm/article/view/11049
- Chen M.-J. i wsp. The Effect of Postoperative Hyperbaric Oxygen Treatment on Intra-Abdominal Adhesions in Rats. International Journal of Molecular Sciences, 2012;13(10):12224–12237. https://www.mdpi.com/1422-0067/13/10/12224
- Chen L. i wsp. New insights of hyperbaric oxygen therapy: focus on inflammatory bowel disease. Precision Clinical Medicine, 2024;7(1):pbae001. https://academic.oup.com/pcm/article/7/1/pbae001/7577619
- The HEROES Trial (NCT06579040). Sunnybrook Health Sciences Centre, Toronto. https://www.centerwatch.com/clinical-trials/listings/NCT06579040/the-heroes-trial-hyperbaric-oxygen-therapy-for-endometriosis-related-pain
- The use of hyperbaric oxygen therapy for treatment or management of endometriosis — evidence search. NHS Library and Knowledge Service, University Hospitals Dorset, grudzień 2025. https://nhslibraryuhd.co.uk/wp-content/uploads/2025/12/The-use-of-hyperbaric-oxygen-therapy-for-treatment-or-management-of-endometriosis.pdf
- Becker C.M. i wsp. ESHRE guideline: endometriosis. Human Reproduction Open, 2022(2):hoac009. https://academic.oup.com/hropen/article/2022/2/hoac009/6537540
- Side Effects of Hyperbaric Oxygen Therapy. Undersea and Hyperbaric Medical Society. https://uhms.org/2-side-effects.html
Artykuł ma charakter informacyjno-edukacyjny i nie stanowi porady medycznej ani nie zastępuje konsultacji z lekarzem. Tlenoterapia hiperbaryczna nie jest uznaną metodą leczenia endometriozy — w tym wskazaniu może być rozważana wyłącznie jako terapia wspomagająca, równolegle do postępowania zaleconego przez lekarza prowadzącego. Endometrioza nie znajduje się na liście wskazań do refundowanego leczenia hiperbarycznego w Polsce. Opisane badania przeprowadzono na modelach zwierzęcych; pierwsze badanie kliniczne z udziałem ludzi jest w toku. Decyzję o kwalifikacji do terapii podejmuje lekarz po ocenie stanu zdrowia i wykluczeniu przeciwwskazań.
Stan wiedzy na wrzesień 2026 r.