Kilka lat po szczycie pandemii wielu pacjentów wciąż zmaga się z tzw. długim COVID-em (post-COVID condition) — przewlekłym zmęczeniem, mgłą mózgową, problemami z koncentracją, snem i nastrojem, które utrzymują się miesiącami, a czasem latami po infekcji. To właśnie w tym obszarze pojawiły się jedne z najbardziej rygorystycznie zaprojektowanych badań nad terapią hiperbaryczną (HBOT) ostatnich lat — z randomizacją, grupą kontrolną i podwójnie ślepą próbą, czyli metodologicznym „złotym standardem” medycyny.
Badanie izraelskie: HBOT a funkcje poznawcze po COVID-19
Zespół z Sagol Center for Hyperbaric Medicine and Research (Shamir Medical Center, Izrael) pod kierunkiem Shani Zilberman-Itskovich i Shaia Efratiego przeprowadził randomizowane, kontrolowane próbą pozorowaną (sham-controlled), podwójnie zaślepione badanie kliniczne opublikowane w 2022 roku w czasopiśmie Scientific Reports.
Do badania zakwalifikowano 73 pacjentów z utrzymującymi się od co najmniej trzech miesięcy objawami po przebyciu COVID-19. Uczestników losowo przydzielono do dwóch grup: 35 osób otrzymało właściwą terapię hiperbaryczną, a 37 — sesje pozorowane w twardej komorze hiperbarycznej, nieodróżnialne dla pacjenta od prawdziwego zabiegu. Protokół obejmował 40 sesji, pięć razy w tygodniu, przy ciśnieniu 2,0 ATA i 100% tlenie podawanym przez maskę przez 90 minut, z pięciominutowymi przerwami powietrznymi co 20 minut.
Wyniki wykazały istotną statystycznie poprawę w grupie HBOT względem grupy kontrolnej w zakresie globalnych funkcji poznawczych, uwagi oraz funkcji wykonawczych — a więc dokładnie tych obszarów, które pacjenci z długim COVID-em najczęściej opisują jako „mgłę mózgową”. Odnotowano też poprawę w zakresie objawów psychiatrycznych, zmęczenia, jakości snu i bólu.
Co dzieje się w mózgu? Dowody z obrazowania
Kolejna analiza tej samej grupy badawczej, opublikowana w ”NeuroImage: Clinical” (2022), poszła o krok dalej i sprawdziła, co fizjologicznie stoi za poprawą kliniczną. Za pomocą rezonansu magnetycznego wykazano, że poprawie funkcji poznawczych towarzyszyły zmiany strukturalne i czynnościowe w mózgu — zwiększony mózgowy przepływ krwi oraz zmiany w istocie szarej i białej w obszarach czołowych, ciemieniowych i limbicznych, czyli regionach odpowiedzialnych właśnie za funkcje poznawcze i regulację emocji. To istotne, ponieważ pokazuje mechanizm, a nie tylko subiektywną poprawę samopoczucia zgłaszaną przez pacjentów.
Efekt trwały czy przejściowy? Obserwacja roczna
Największą słabością wielu terapii wspomagających bywa krótkotrwałość efektu. Dlatego ten sam zespół opublikował w 2024 roku w „Scientific Reports” analizę długoterminową — 31 pacjentów oceniono ponownie średnio 486 dni (czyli około 16 miesięcy) po zakończeniu ostatniej sesji HBOT. Wyniki pokazały, że poprawa jakości życia (mierzona kwestionariuszem SF-36) oraz jakości snu utrzymywała się w podobnej skali jak bezpośrednio po terapii — to sugeruje, że efekty HBOT w tej grupie pacjentów nie były jedynie krótkotrwałym „skokiem”, lecz trwałą zmianą funkcjonowania.
Głos krytyczny: badanie HOT-LoCO
Rzetelny obraz naukowy wymaga też przedstawienia wyników, które nie są jednoznacznie entuzjastyczne. Szwedzkie badanie HOT-LoCO (Kjellberg i wsp., BMJ Open, 2025) — również randomizowane, kontrolowane placebo i podwójnie zaślepione — zastosowało jednak wyraźnie krótszy protokół: zaledwie 10 sesji zamiast 40. Wyniki tego badania były bardziej umiarkowane niż w badaniu izraelskim, co część badaczy interpretuje jako sygnał, że liczba sesji i skumulowana dawka tlenu mogą mieć kluczowe znaczenie dla skuteczności terapii w tym wskazaniu. Innymi słowy — protokół „za krótki” może po prostu nie zadziałać tak samo jak protokół pełny.
To ważna lekcja przy ocenie każdej terapii: pojedyncze badanie, nawet dobrze zaprojektowane, rzadko daje ostateczną odpowiedź. Dopiero zestawienie wielu prac — o różnych protokołach i populacjach — pozwala zrozumieć, w jakich warunkach dana interwencja przynosi korzyść.
Dane z praktyki klinicznej: europejski rejestr pacjentów
Uzupełnieniem obrazu z badań randomizowanych są dane obserwacyjne. W 2025 roku w „Scientific Reports” opublikowano wyniki europejskiego rejestru pacjentów z długim COVID-em poddawanych HBOT, z pomiarami przed terapią, bezpośrednio po niej oraz po 3 miesiącach. Autorzy odnotowali potencjalny korzystny wpływ terapii na dolegliwości, co przełożyło się na rosnące zainteresowanie tą formą leczenia — zastrzegając jednocześnie uczciwie, że brak grupy kontrolnej w rejestrze nie pozwala na wyciąganie wniosków przyczynowo-skutkowych, a część poprawy mogła wynikać z naturalnego przebiegu choroby lub efektu placebo, który — jak podkreślają autorzy — bywa obecny nawet w grupach pozorowanych w badaniach sham-controlled.
Co z tego wynika dla pacjenta?
Obraz naukowy dotyczący HBOT w długim COVID-zie jest obiecujący, ale wciąż rozwijający się:
- Najsilniejsze dowody pochodzą z pełnego protokołu 40 sesji przy 2,0 ATA — w tym wariancie badania sham-controlled wykazały istotną poprawę funkcji poznawczych, potwierdzoną obrazowaniem mózgu, oraz jej utrzymywanie się po ponad roku.
- Krótsze protokoły (np. 10 sesji) dawały słabsze rezultaty, co wskazuje na zależność efektu od dawki i liczby zabiegów.
- Dane rejestrowe z praktyki klinicznej są spójne z wynikami badań kontrolowanych, choć — jak w każdym badaniu bez grupy kontrolnej — należy je interpretować ostrożnie.
- Wciąż brakuje formalnych, jednolitych wytycznych klinicznych dotyczących HBOT w tym wskazaniu, a decyzja o terapii powinna być każdorazowo konsultowana z lekarzem, z uwzględnieniem indywidualnego stanu zdrowia i przeciwwskazań.
Terapia hiperbaryczna należy dziś do nielicznych interwencji wspierających, dla których istnieją wyniki badań o wysokiej jakości metodologicznej — randomizowanych, z grupą kontrolną i zaślepieniem. To wyróżnia ją na tle wielu innych metod proponowanych pacjentom z zespołem post-COVID, dla których takich danych po prostu nie ma.
Źródła:
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35821512/
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36208548/
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38360929/
https://bmjopen.bmj.com/content/15/4/e094386
https://www.nature.com/articles/s41598-025-11539-0
Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji medycznej. Decyzję o kwalifikacji do terapii hiperbarycznej podejmuje lekarz.