Neuroplastyczno\u015b\u0107 zrobi\u0142a zawrotn\u0105 karier\u0119 \u2014 w ksi\u0105\u017ckach, w reklamach aplikacji, w rozmowach o \u201eprzeprogramowaniu umys\u0142u”. Warto wi\u0119c oddzieli\u0107 to, co rzeczywi\u015bcie wynika z bada\u0144, od tego, co doklei\u0142 do tego marketing. Poni\u017cej: czym neuroplastyczno\u015b\u0107 jest, sk\u0105d o niej wiemy i co pokaza\u0142o jedno z najlepiej zaprojektowanych bada\u0144 w tej dziedzinie \u2014 fi\u0144skie FINGER.<\/p>\n\n\n\n
Neuroplastyczno\u015b\u0107 to zdolno\u015b\u0107 uk\u0142adu nerwowego do zmiany struktury i sposobu dzia\u0142ania w odpowiedzi na do\u015bwiadczenie. Nie jest jednym zjawiskiem, tylko zbiorem proces\u00f3w zachodz\u0105cych na kilku poziomach jednocze\u015bnie.<\/p>\n\n\n\n
Na poziomie synaps<\/strong> zmienia si\u0119 si\u0142a po\u0142\u0105cze\u0144 mi\u0119dzy neuronami: te u\u017cywane cz\u0119sto staj\u0105 si\u0119 skuteczniejsze, nieu\u017cywane s\u0142abn\u0105. Na poziomie struktury<\/strong> przyrastaj\u0105 lub zanikaj\u0105 kolce dendrytyczne, zmienia si\u0119 mielinizacja w\u0142\u00f3kien, przebudowuje si\u0119 sie\u0107 naczy\u0144 zaopatruj\u0105cych dany obszar. Na poziomie sieci<\/strong> m\u00f3zg potrafi przesun\u0105\u0107 funkcj\u0119 \u2014 obszar, kt\u00f3ry traci\u0142 dop\u0142yw informacji, bywa zagospodarowany przez s\u0105siednie uk\u0142ady.<\/p>\n\n\n\n Nie jest to metafora \u201em\u00f3zgu jak mi\u0119\u015bnia”. To realny, mierzalny proces \u2014 ale te\u017c proces powolny, wymagaj\u0105cy powtarzalnego bod\u017aca i maj\u0105cy swoje granice.<\/p>\n\n\n\n Najbardziej obrazowy dow\u00f3d pochodzi z eksperymentu Draganskiego i wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w (Nature, 2004)<\/strong>. Dwadzie\u015bcia cztery osoby przydzielono losowo do dw\u00f3ch grup: jedna przez trzy miesi\u0105ce uczy\u0142a si\u0119 \u017conglowa\u0107 trzema pi\u0142kami, druga nie robi\u0142a nic szczeg\u00f3lnego. W rezonansie magnetycznym u \u017congler\u00f3w zwi\u0119kszy\u0142a si\u0119 obj\u0119to\u015b\u0107 istoty szarej w obszarach odpowiedzialnych za analiz\u0119 ruchu wzrokowego. Co r\u00f3wnie wa\u017cne: po trzech miesi\u0105cach przerwy w \u0107wiczeniach zmiana cz\u0119\u015bciowo si\u0119 cofn\u0119\u0142a.<\/p>\n\n\n\n To badanie by\u0142o ma\u0142e i kr\u00f3tkie, wi\u0119c nie nale\u017cy budowa\u0107 na nim ca\u0142ych system\u00f3w przekona\u0144. Pokazuje jednak dwie rzeczy naraz \u2014 \u017ce doros\u0142y m\u00f3zg reaguje strukturalnie na nauk\u0119, i \u017ce zmiana nie jest dana raz na zawsze.<\/p>\n\n\n\n Osobny w\u0105tek to powstawanie nowych neuron\u00f3w u doros\u0142ych. Przez dwie dekady by\u0142 to jeden z ostrzejszych spor\u00f3w w neurobiologii \u2014 cz\u0119\u015b\u0107 zespo\u0142\u00f3w nie znajdowa\u0142a \u015blad\u00f3w neurogenezy w dojrza\u0142ym ludzkim hipokampie, inne owszem. W lipcu 2025 roku zesp\u00f3\u0142 Jonasa Fris\u00e9na z Karolinska Institutet opublikowa\u0142 w Science<\/em> prac\u0119, w kt\u00f3rej przy u\u017cyciu sekwencjonowania pojedynczych j\u0105der kom\u00f3rkowych zidentyfikowano dziel\u0105ce si\u0119 kom\u00f3rki progenitorowe w hipokampie os\u00f3b doros\u0142ych (tkanki dawc\u00f3w w wieku od 0 do 78 lat). Jeden szczeg\u00f3\u0142 z tej pracy jest szczeg\u00f3lnie wart zapami\u0119tania: zmienno\u015b\u0107 mi\u0119dzy lud\u017ami by\u0142a ogromna \u2014 u niekt\u00f3rych doros\u0142ych takich kom\u00f3rek by\u0142o sporo, u innych niemal wcale.<\/p>\n\n\n\n Wi\u0119kszo\u015b\u0107 doniesie\u0144 o \u201epoprawie pracy m\u00f3zgu” opiera si\u0119 na badaniach obserwacyjnych, kt\u00f3re nie pozwalaj\u0105 odr\u00f3\u017cni\u0107 przyczyny od zbiegu okoliczno\u015bci. FINGER (Ngandu i wsp., The Lancet, 2015)<\/strong> jest inne \u2014 to du\u017ce badanie z randomizacj\u0105.<\/p>\n\n\n\n Kto bra\u0142 udzia\u0142. <\/strong>1260 os\u00f3b w wieku 60\u201377 lat, mieszka\u0144c\u00f3w Finlandii. Wszyscy mieli podwy\u017cszone ryzyko pogorszenia funkcji poznawczych (kwalifikacja wed\u0142ug skali CAIDE), ale \u017cadne z nich nie mia\u0142o rozpoznanej demencji. Przydzia\u0142 do grup by\u0142 losowy, a osoby oceniaj\u0105ce wyniki nie wiedzia\u0142y, kto by\u0142 w kt\u00f3rej grupie.<\/p>\n\n\n\n Co robi\u0142a grupa interwencyjna przez dwa lata:<\/strong><\/p>\n\n\n\n Grupa kontrolna nie zosta\u0142a pozostawiona sama sobie \u2014 otrzyma\u0142a standardowe porady zdrowotne. To istotny szczeg\u00f3\u0142, do kt\u00f3rego zaraz wr\u00f3cimy.<\/p>\n\n\n\n Wynik. <\/strong>Po dw\u00f3ch latach og\u00f3lny wynik w baterii test\u00f3w poznawczych (NTB) poprawi\u0142 si\u0119 w obu grupach, ale w grupie interwencyjnej bardziej: 0,20 punktu z-score wobec 0,16 w grupie kontrolnej. R\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy grupami wynios\u0142a 0,022 punktu rocznie (95% CI 0,002\u20130,042; p = 0,030). W uj\u0119ciu wzgl\u0119dnym, w kt\u00f3rym te wyniki najcz\u0119\u015bciej si\u0119 przytacza: oko\u0142o 25% wi\u0119ksza poprawa og\u00f3\u0142em, 83% w zakresie funkcji wykonawczych, 150% w szybko\u015bci psychomotorycznej i 40% w z\u0142o\u017conych zadaniach pami\u0119ciowych. Ryzyko pogorszenia funkcji poznawczych by\u0142o w grupie kontrolnej o oko\u0142o 30% wy\u017csze.<\/p>\n\n\n\n Odnotowano te\u017c dzia\u0142ania niepo\u017c\u0105dane: wyst\u0105pi\u0142y u 46 os\u00f3b (7%) w grupie interwencyjnej wobec 6 (1%) w kontrolnej, najcz\u0119\u015bciej jako b\u00f3l mi\u0119\u015bniowo-szkieletowy (32 osoby, 5%, wobec zera) \u2014 koszt intensywniejszego programu \u0107wicze\u0144.<\/p>\n\n\n\n Procenty typu \u201e150% wi\u0119ksza poprawa” brzmi\u0105 spektakularnie, ale opisuj\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0119 wzgl\u0119dn\u0105<\/strong> mi\u0119dzy dwiema grupami, z kt\u00f3rych obie si\u0119 poprawi\u0142y. W warto\u015bciach bezwzgl\u0119dnych efekt by\u0142 niewielki. To nadal wynik istotny \u2014 na poziomie populacji ma\u0142e przesuni\u0119cie ma znaczenie \u2014 ale nie jest to przemiana, kt\u00f3r\u0105 pojedyncza osoba odczuje jak nowe okulary.<\/p>\n\n\n\n Ograniczenia, o kt\u00f3rych warto wiedzie\u0107:<\/strong><\/p>\n\n\n\n FINGER doczeka\u0142o si\u0119 kontynuacji. W 2025 roku opublikowano wyniki ameryka\u0144skiego badania U.S. POINTER<\/strong> (JAMA, 2025): 2111 os\u00f3b w wieku 60\u201379 lat, dwa lata, por\u00f3wnanie programu prowadzonego strukturalnie (38 spotka\u0144 zespo\u0142owych, wyznaczone cele, dieta MIND, trening poznawczy, monitoring zdrowia) z wersj\u0105 samodzieln\u0105 (6 spotka\u0144, zmiany wed\u0142ug w\u0142asnego uznania). Wynik: obie grupy poprawi\u0142y wyniki poznawcze, grupa strukturalna o 0,029 SD rocznie wi\u0119cej (95% CI 0,008\u20130,050; p = 0,008). Kierunek i skala efektu okaza\u0142y si\u0119 podobne jak w Finlandii \u2014 na innej populacji i w innym systemie ochrony zdrowia.<\/p>\n\n\n\n Szerszy kontekst daje raport Lancet Commission z 2024 roku<\/strong>, kt\u00f3ry wskaza\u0142 14 modyfikowalnych czynnik\u00f3w ryzyka demencji \u2014 od s\u0142uchu i wzroku, przez nadci\u015bnienie i aktywno\u015b\u0107 fizyczn\u0105, po izolacj\u0119 spo\u0142eczn\u0105 i zanieczyszczenie powietrza \u2014 szacuj\u0105c, \u017ce wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 one \u0142\u0105cznie z oko\u0142o 45% przypadk\u00f3w. To szacunek populacyjny, a nie obietnica dla pojedynczej osoby, ale dobrze pokazuje, gdzie le\u017cy pole manewru.<\/p>\n\n\n\n Najcz\u0119stsze nadu\u017cycie tego poj\u0119cia dotyczy aplikacji do \u201etreningu m\u00f3zgu”. Obszerny przegl\u0105d Simonsa i wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w (Psychological Science in the Public Interest, 2016)<\/strong> przeanalizowa\u0142 dowody stoj\u0105ce za komercyjnymi programami tego typu i sformu\u0142owa\u0142 wniosek, kt\u00f3ry do dzi\u015b si\u0119 broni: \u0107wiczenie danego zadania poprawia wykonywanie tego zadania<\/strong>, znacznie s\u0142abiej zada\u0144 podobnych, a przeniesienie na codzienne funkcjonowanie jest w wi\u0119kszo\u015bci przypadk\u00f3w nieudokumentowane.<\/p>\n\n\n\n Drugie nadu\u017cycie to sugestia, \u017ce skoro m\u00f3zg jest plastyczny, to wszystko da si\u0119 cofn\u0105\u0107. Plastyczno\u015b\u0107 ma granice \u2014 wyznaczaj\u0105 je wiek, stan naczy\u0144, choroby wsp\u00f3\u0142istniej\u0105ce i to, jak rozleg\u0142e jest uszkodzenie. Dzia\u0142a te\u017c w obie strony: te same mechanizmy, kt\u00f3re utrwalaj\u0105 umiej\u0119tno\u015b\u0107, utrwalaj\u0105 przewlek\u0142y b\u00f3l czy reakcj\u0119 l\u0119kow\u0105.<\/p>\n\n\n\n Praktyczny wniosek z FINGER i U.S. POINTER jest mniej efektowny ni\u017c nag\u0142\u00f3wki, ale bardziej u\u017cyteczny: \u017caden pojedynczy element nie zrobi\u0142 tam r\u00f3\u017cnicy \u2014 r\u00f3\u017cnic\u0119 zrobi\u0142o kilka zmian prowadzonych r\u00f3wnolegle, konsekwentnie, przez dwa lata, z realnym wsparciem i kontrol\u0105.<\/strong> Ruch, spos\u00f3b od\u017cywiania, obci\u0105\u017cenie poznawcze, kontakty spo\u0142eczne i pilnowanie ci\u015bnienia, cukru oraz lipid\u00f3w dzia\u0142aj\u0105 na t\u0119 sam\u0105 sie\u0107 naczy\u0144 i po\u0142\u0105cze\u0144.<\/p>\n\n\n\n I jeszcze jedno, co cz\u0119sto umyka: w obu badaniach poprawi\u0142a si\u0119 tak\u017ce grupa kontrolna. Sam fakt regularnego badania si\u0119, mierzenia i zainteresowania w\u0142asnym zdrowiem co\u015b zmienia.<\/p>\n\n\n\n \u0179r\u00f3d\u0142a:<\/p>\n\n\n\n 1. Ngandu T., Lehtisalo J., Solomon A. i wsp.<\/strong> A 2 year multidomain intervention of diet, exercise, cognitive training, and vascular risk monitoring versus control to prevent cognitive decline in at-risk elderly people (FINGER): a randomised controlled trial.<\/em> The Lancet 2015;385(9984):2255\u20132263. 2. Baker L.D. i wsp.<\/strong> Structured vs Self-Guided Multidomain Lifestyle Interventions for Global Cognitive Function: The US POINTER Randomized Clinical Trial.<\/em> JAMA 2025;334. 3. Draganski B., Gaser C., Busch V., Schuierer G., Bogdahn U., May A.<\/strong> Neuroplasticity: Changes in grey matter induced by training.<\/em> Nature 2004;427(6972):311\u2013312. 4. Dumitru I., Paterlini M., Zamboni M. i wsp.<\/strong> Identification of proliferating neural progenitors in the adult human hippocampus.<\/em> Science 2025. 5. Livingston G. i wsp.<\/strong> Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission.<\/em> The Lancet 2024;404(10452):572\u2013628. 6. Simons D.J., Boot W.R., Charness N. i wsp.<\/strong> Do „Brain-Training” Programs Work?<\/em> Psychological Science in the Public Interest 2016;17(3):103\u2013186. Neuroplastyczno\u015b\u0107 zrobi\u0142a zawrotn\u0105 karier\u0119 \u2014 w ksi\u0105\u017ckach, w reklamach aplikacji, w rozmowach o \u201eprzeprogramowaniu umys\u0142u”. Warto wi\u0119c oddzieli\u0107 to, co rzeczywi\u015bcie wynika z bada\u0144, od tego, co doklei\u0142 do tego marketing. Poni\u017cej: czym neuroplastyczno\u015b\u0107 jest, sk\u0105d o niej wiemy i co pokaza\u0142o jedno z najlepiej zaprojektowanych bada\u0144 w tej dziedzinie \u2014 fi\u0144skie FINGER. Czym w\u0142a\u015bciwie […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-7284","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-uncategorized"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/terapiahbot.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7284","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/terapiahbot.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/terapiahbot.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/terapiahbot.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/terapiahbot.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7284"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/terapiahbot.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7284\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7285,"href":"https:\/\/terapiahbot.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7284\/revisions\/7285"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/terapiahbot.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7284"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/terapiahbot.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7284"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/terapiahbot.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7284"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}Sk\u0105d wiemy, \u017ce doros\u0142y m\u00f3zg si\u0119 zmienia<\/strong><\/h1>\n\n\n\n
Badanie FINGER: co si\u0119 dzieje, gdy zmienia si\u0119 kilka rzeczy naraz<\/strong><\/h1>\n\n\n\n
\n
Jak czyta\u0107 te liczby uczciwie<\/strong><\/h1>\n\n\n\n
\n
Co potwierdzi\u0142o si\u0119 p\u00f3\u017aniej<\/strong><\/h1>\n\n\n\n
Czego neuroplastyczno\u015b\u0107 nie oznacza<\/strong><\/h1>\n\n\n\n
Co z tego wynika<\/strong><\/h1>\n\n\n\n
doi.org\/10.1016\/S0140-6736(15)60461-5<\/a> \u00b7 PubMed<\/a><\/p>\n\n\n\n
doi.org\/10.1001\/jama.2025.12923<\/a> \u00b7 PubMed<\/a><\/p>\n\n\n\n
doi.org\/10.1038\/427311a<\/a> \u00b7 PubMed<\/a><\/p>\n\n\n\n
doi.org\/10.1126\/science.adu9575<\/a> \u00b7 komunikat Karolinska Institutet<\/a><\/p>\n\n\n\n
doi.org\/10.1016\/S0140-6736(24)01296-0<\/a> \u00b7 PubMed<\/a><\/p>\n\n\n\n
doi.org\/10.1177\/1529100616661983<\/a> \u00b7 PubMed<\/a> \u00b7 pe\u0142ny tekst PDF<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"